دانلود پایان نامه

و کارگاههای کوچک صورت میگرفت هردو این فعالیتها در فضاهای معماری مختلف ای به شرح زیرقراردارند:
دالان…قیصریه…کارگاه.
• فضاهای مربوط به فعالیت های تجاری
عملکرداصلی بازار که همان تجارت خرید و فروش کالاست در فضاهایی که به پاچال شهرت یافته بودند صورت میگرفت بطور کلی داد وستد در فضاهای کاملا مشخص و مختلفی که هریک وظیفه خاصی از فعالیت های تجاری را بعهده داشتند انجام میشده است .این مکانها عبارتند از :حجره ، دکان…کاروانسرا (سرا)…تیمچه…خان…راسته بازار (پروند، پایان نامه کارشناسی ارشد).
• فضاهای مربوط به فعالیت های خدماتی
در هر بازار اصلی ودائمی متناسب با اندازه ،وسعت وحجم مبادلات بازرگانی در آن ،شماری فضای خدماتی مانند آب انبار یا سقاخانه ، اصطبل یا شترخان ، برف انداز ، انبار یا خانبار ، حمام ،و مانندآن وجود داشت که نیازهای لازم به اینگونه خدمات به این ترتیب تامین میشد شمار این نوع فضاها و موقعیت آنها در امتداد بازار به خصوصیات کالبدی و کارکردی بازار بستگی داشت در بازارهای بزرگ فضاهایی وسیع برای انبارکردن کالاها در نظر گرفته شد.درحالی که در بازار های کوچک که پیشه وران بیشتر خرده فروشی اشتقال داشتند انبارهای کمتری مورد نیاز بود (اینیاسی، 1375،52).
• فضاهای ارتباطی
فضاهای ارتباطی در بازار به دو صورت مطرح بودند:
فضاهای مانندراسته ها وکوچه ها ،فضاهائی که فقط در حد فاصل دو یاچندفضای اصلی وجودداشتندماننددالانهای سرپوشیده وکوتاهی که کاروانسراهامساجدوسایرفضاهای اصلی را به هم و به راسته اصلی بازار وصل میکردند.
علاوه برفضاهای ارتباطی ذکرشده که معمولا قسمتی از فضاهای اصلی بازار محسوب میشدند،فضاهای مشخص تر دیگری نیز وجودداشتندکه بیشترعمل ارتباط دهی بین سایرقسمتهارا به عهده داشتندمانندچهارسوق وجلوخان.
• فضاهای عمومی
به سبب آنکه بازار اصلی و دایمی هرشهرمهمترین راه ارتباطی وعمومی شهر به شمار می آمد و بیشترین رفت وآمد در آن صورت میگرفت بسیاری ازفضاهای عمومی در کنار راسته اصلی بازار و بافاصله اندکی ازآن ساخته میشد.
برای مثال میتوان به مسجدجامع اشاره کردکه به طورمعمول درکنار بازار مگر در موارد خاص ساخته میشد .به همین دلیل در بیشتر شهر های تاریخی کشور که ساختار تاریخی و کهن بافت قدیمی شهرکاملا دگرگون نشده است استقرارمسجدجامع را میان یا کنار بازار شهر هنوز میتوان مشاهده کرد .بسیاری از مدرسه های علمیه وسایر فضاهای آموزشی اداری وعمومی مانند زورخانه و حمام در کنار بازار ساخته میشد(پیرنیا، 1372،67).
شکل2 ـ 4: مسجد جامع گرگان در میان بازار نعلبندان
2 ـ 3 ـ 2 ـ فضاهای مربوط به انبارداری و نگهداری کالا
2 ـ 3 ـ 2 ـ 1 ـ کاروانسرا
مهم‌ترين فضاى معمارى در بازارها ،کاروانسرا است. کاروانسرا فضائى درون‌ گرا با حياط مرکزى بودند که حجره‌هائى درچهارسوى آن در يک يا دو طبقه قرارداشت. دربرخى کاروانسراها فضاهائى خدماتى از جلمه انباردرطبقه زيرهمکف داشتند. درکارونسراحجره‌هاىطبقه همکف بيشتر جنبه ٔتجارى يا کارگاهى داشته و حجره‌هاى طبقه فوقانى جنبه ادارى و دفترى وگاه ‌کارگاهى داشته است. کاروانسراها شهرى ،محل عرضهٔ کالا بوده و برخى کاروانسراها که به مرکز شهر و مسجد جامع نزديک بودند ،معتبرتر و جايگاه بازرگانان ثروتمند بودند. اماکاروانسراهاى نزديک دروازهٔ شهرها مخصوص عرضهٔ کالاهاى ارزان قيمت بودند.
درکاروانسراهاى برونشهرى ،فضاى وسيعى مخصوص اصطبل بوده که در پشت حجره ‌ها ساخته مى‌شده ومخصوص اقامت موقت کاروان‌ها بوده است. درشهرهاى بزرگ حجره ‌هائى دريک یا چند کاروانسرا مخصوص اقامت مسافران بوده است. به ‌دليل سهولت رفت و آمد در کاروانسراهاى بزرگ ، بيش از يک در داشتند ؛ اينگونه کاروانسراها رونق بيشترى داشتند(توسلی، ص 88).
2 ـ 3 ـ 2 ـ 2 ـ سرا
سراها یکی از عناصر مهم کالبدی در بازار های ایرانند ، سراها فضاهای بزرگ سرگشوده وگاهی سرپوشیده ، به ‌شکل حیاط بزرگ مستطیل شکلی هستند ، که دور تا دور آنها ساختمانهای 2 یا 3 طبقه ساخته شده است. طبقه زیرین ، محل عرضه کالا وطبقه بالا ، محل امور دفتری تجارتخانه‌ ها و گاهی کارگاههای خاص است.در هر سرا کالای خاصی انبار و عرضه می‌شود. بسیاری از سراهای بزرگ در بازارهای شهری ایران را بزرگان حکومتی یا بازرگانان ثروتمند ساخته‌اند ؛ برخی از آنها از نظر معماری بسیار با ارزشمند ، مانند: سرای بزرگ بازار قم (که به ‌دست استاد حسن قمی در دوره ناصرالدین شاه ساخته شده است) که یک اثر بی‌بدیل معماری بشمار می‌رود ؛ سرای امیر (امیرکبیر) در بازار تبریز که 2 تیمچه در شمال وجنوب به آن متصل است ؛ و همچنین سرای امیر مشهور به اتابکیه در بازار تهران (در 1267 ق به دستور میرزا تقی‌خان امیرکبیر در بازار تهران ساخته شد ).
شکل2 ـ 6: تصویر کنونی سرای امیر
نحوة پیوستگی سراها با راسته ‌ها و تیمچه ‌ها در بازار های شهری ایران ، روابط بین انبارها ، عمده ‌فروشیها و خرده ‌فروشی ها را سامان می‌بخشد . بازار تبریز یکی از غنی ‌ترین بازارها از نظر تعداد سرا ها ست . این بازار 25 سرا دارد که با 25 تیمچه و 24 راستة درون بازار هم‌ پیوند شده‌اند . 4 سرای بزرگ در قلب بازار تبریز در جهت شرق ـ غرب به ‌ترتیبی قرار گرفته ‌اند که مسجد جامع را به محورهای اصلی بازار مرتبط می‌سازند . این سراها 2 محور ارتباطی دارند که از هر سو به تیمچه‌ها و یا راسته ‌ها مرتبط می‌شوند (همایونی، 1386،31).
2 ـ 3 ـ 2 ـ 3 ـ خانبار
در مجاورت سرا محلی وجود دارد به نام خانبار (انبار کالا) که محل اصلی انبار کردن و نگهداری کالاست(توسلی، ص 90).
2 ـ 3 ـ 3 ـ فضاهای مربوط به کارهای تولیدی
2 ـ 3 ـ 3 ـ 1 ـ دالان
دالان یک فضای ارتباطی است که غالبا در فضاهای معماری به شکل خطی نقش رابط بین فضای بیرونی یا فضای درونی سا ختمان یا تنها بین فضاهای درونی بنا را دارد . دالان در بازارهای بزرگ نیز یک فضای ارتباطی است و غالبا به صورت کوچه یا راسته ای کوچک و فرعی است که از یکسو به راسته ای دیگر و از سوی دیگر به یک کاروانسرا مربوط است و به طور معمول در دو سوی آن تعدادی حجره و دکان وجود دارد . در بازار تهران شمار زیادی دالان وجود دارد (آیوازیان، مجله هنرهای زیبا، 2).
2 ـ 3 ـ 3 ـ 2 ـ قیصریه
قيصريه به فضائى گفته مى‌شده که از لحاظ خصوصيات معمارى به يک راستهٔ فرعى ، دالان يا تيمچه و در مواردى به يک سرا شبيه بوده است و غالباً به عرضهٔ کالاهاى گرانبها و منسوجات عالى اختصاص داشته است . در اصفهان نمونه ‌هائى از اين نوع قيصريه ‌ها وجود داشته است .
2 ـ 3 ـ 3 ـ 3 ـ کارگاه
در کارگاه فقط کارهای تولیدی یا تبدیلی در رابطه با فروش انجام می شود و بستگی به نوع کار در آن دارای فرم ها و اندازه های مختلف می گردد(گیدئین، 1365،42).
2 ـ 3 ـ 3 ـ 4 ـدکان
کوچکترین واحد تشکیل دهنده بازار است که هم محل فروش و هم کارگاه فعالیت هایی مثل سفیدگری، مسگری، نانوایی و غیره است. دکان ها متناسب با کالایی که درآن عرضه می شد شکل و ابعاد خاصی داشته است(گیدئین، 1365،45).
2 ـ 3 ـ 4 ـ فضاهای مربوط به فعالیت های تجاری
2 ـ 3 ـ 4 ـ 1 ـ حجره
دکان يا حجره مهم‌ ترين و در عين حال ساده ‌ترين و کوچک ‌ترين عنصر و فضاى بازار است . تعدادى حجره به ‌صورت خطى در دو سوى معبر تشکيل يک راسته بازار را مى‌دهند . حجره‌ها در طبقه همکف نقش مغازه و عرضهٔ کالا را داشته و حجره ‌هاى واقع در طبقهٔ فوقانى در بازار هاى دو طبقه ، محل دفتر کار و فضاى ادارى و در برخى مواقع به ‌عنوان کارگاه استفاده مى‌شده است . برخى حجره ‌ها به تنهائى نقش کارگاه و در عين حال عرضهٔ کالا را ايفا ء مى‌کردند . در برخى حجره ‌ها فضائى به نام صندوق خانه در انتها ء حجره از فضاى اصلى جدا مى‌شده است(هدمن، مبانی طراحی شهری، ص 56).
2 ـ 3 ـ 4 ـ 2 ـ تیمچه
معمولا سراهای سرپوشیده بزرگ را در ایران تیم و اگر کوچک باشند تیمچه می نامند. پیدایش اصطلاح تیمچه و معماری آن به دوران بعد از صفویه برمی گردد. عواملی چند، تیمچه را از تیم، سرا و کاروان سرا متمایز می سازد. اول زیبایی معماری تیمچه ها، دوم سرپوشیدگی فضای آنها، سوم تجارت تک محصولی و چهارم سکونت و آرامش بیشتر نسبت به عناصر دیگر بازار، زیرا رفت و آمد همگانی در آنهاصورت نمی گیرد.
2 ـ 3 ـ 4 ـ 3 ـ تیم
تیم نیز مانند تیمچه محل انجام امور دفتری و پایگاه فعالیت دالان می باشد.
2 ـ 3 ـ 4 ـ 4 ـ خان
میدانی که در اطراف آن دکان ها و کارگاه های کوچک در یک یا دو طبقه قرار گرفته است. بجز عملکرد مذکور، خان جنبه میدان عمومی را نیز دارا بوده و غالبا در اطراف آنها مسجد، آب انبار، مدرسه و بناهایی از این قبیل نیز جای می گیرند(سلطان زاده، 1368، ص 125).
2 ـ 3 ـ 4 ـ 5 ـ راسته
بازارهای اصلی غالبا یه شکل خطی و در امتداد مهمترین راه و معبر شهری شکل میگرفته است . به همین سبب مهمترین بخش و عنصر اصلی یک بازار ، راسته اصلی آن است . یک راسته بازار در ساده ترین شکل با دکانهای واقع در دو سوی آن شکل میگرفت . بسیاری از بازار ها به تدریج ساخته میشدند و توسعه می یافتند و به همین دلیل امتداد راسته این بازارها به پیروی از صورت معابر غیر مستقیم و به شکل ارگانیک بوده است . شمار اندکی از بازار ها که توسط حاکم یا افراد خیر خواه ساخته میشد ، مستقیم و طراحی شده بود . در امتداد یک راسته اصلی اصناف گوناگونی مستقر میشدند . به این ترتیب که هر صنف در بخشی از راسته اصلی جای میگرفت . در بعضی از شهرهای بزرگ دو یا چند راسته اصلی به صورت موازی یا متقاطع پدید می آمد(پیرنیا، 1372، ص 57).
2 ـ 3 ـ 4 ـ 6 ـرسته
رسته به معنی صنف است و در بخش های مختلف راسته اصلی قرار می گرفتند. این عنصر محیطی آزاد برای خریدار بوده که با مراجعه به رسته مخصوص جنس خوب خود را خریداری می کرده است. رسته ها معمولا روبروی هم نیست و سعی می شود تا برای بوجود نیاوردن شلوغی، به صورت چهار راه ساخته نشود.
بازارهای شهر های بسیار کوچک تنها از یک راسته اصلی تشکیل میشد اما در شهرهای متوسط و بزرگ افزون بر راسته اصلی ، تعدادی راسته فرعی به صورت موازی یا عمود بر راسته اصلی پدید می آمد که حاصل توسعه بازار در معابر فرعی بوده است . شمار معابر فرعی در هر بازار به رونق و توسعه فعالیتهای اقتصادی در آن شهر بستگی داشت . اغلب موارد راسته های فرعی هر کدام به یکی از اصناف یا پیشه وران اختصاص می یافت و کالای خاصی در آن عرضه میشد (زریونی، مجله آبادی، شماره 20).
2 ـ 3 ـ 5 ـ فضاهای مربوط به فعالیت های اجتماعی و خدماتی
2 ـ 3 ـ 5 ـ 1 ـ مسجد
مسجد مهمترین فضای اجتماعی بازار است. مسجد یکی از اماکنی است که بازاریان در آن به فعالیت های اجتماعی می پردازند. بازاریان اغلب در نماز جماعتی که در مساجد برگزار می شود شرکت می کنند و همین مسأله، مسجد را به صورت کانون مذهبی– اجتماعی در می آورد. در همین اجتماعات است که بازاریان به مباحثه می نشینند و به رسیدگی امور می پردازند. مسجد به طور کلی یک همبستگی مذهبی روحی بین مردم بازار بوجود می آورد که بطور غیر مستقیم در وضع اقتصادی تجار اثر می گذرد.
2 ـ 3 ـ 5 ـ 2 ـ حسینیه
از عناصر تشکیل دهنده مرکز شهر و محلات بودند و در بعضی از نقاط شهر از جمله بازار فضاهای نسبتا وسیعی برایبرگزاری روضه خونی و سایر مراسم مذهبی که در روزهای خاصی انجاممی شد پیش بینی شده است. در ایام عزاداری دسته های مختلفی که در بازار تشکیل می شده از این اماکن برای سینه زنی و غیره استفاده می

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید