دانلود پایان نامه

است. (حيدري، 1385: 9)

منابع ديگر کتاب “کليله و دمنه”
کتاب “کليله و دمنه” شامل ابواب ديگري نيز هست که هيچ کدام در “پنچاکيانه” وکتاب “مهابهارتا” ذکر نشده اند، و اين مطلب نشان مي دهد که برزويه يا ديگر مترجمان کتاب اين ابواب را از منابع ديگر گرفته و به کتاب افزوده اند. از جمله ي اين ابواب، باب ” پادشاه و برهمنان” است. دوبلوا معتقد است اين باب اصلي بودايي دارد زيرا در آن برهنمان نقشي اهريمني دارند. و دليل ديگر بر بودايي بودن اين باب آن است که داستان مذکور در هند باقي نمانده و تنها در کشورهاي بودايي اطراف آن مثل چين و پالي تحريرهاي ديگري از اين حکايت موجود مي باشد. (دوبلوا،1382: 39) دو باب ديگر عبارتند از “زرگر و سياح” و “شاهزاده و يارانش” که اين دو باب هم منشأ هندي دارند. (علي حيدري، همان: 3).
اما در اين ميان دو باب “باز جست کار دمنه” و داستان “تيرانداز و ماده شير” مي ماند. در مورد باب “باز جست کار دمنه” در متن عربي اين باب بلافاصله بعد از باب “شير و گاو” آمده و دنباله ي آن محسوب مي شود. اما نه اين باب و نه داستانهاي فرعي آن در کتاب”پنجه تنتره” نيامده است. و بدون شک اين باب هندي نيست. دوبلوا معتقد است که اين باب را مي توان به مترجم عربي آن نسبت داد. (دوبلوا، همان: 42-41)
اماباب “تيرانداز و ماده شير” مي تواند تقليدي از سبک داستانهاي هندي باشد. در واقع مي توان گفت که منشاء اين داستان مبهم است. (دوبلوا، همان: 43) بابهاي ديگر که در “کليله و دمنه” آمده اند، قطعاً منشأ ايراني دارند. و واضح است در کتب هندي وجود نداشته اند، از جمله باب “ابن مقفع” و باب “برزويه طبيب”.

کليله و دمنه کتاب سياست
هميشه سياست و حکومت بر مردم مورد توجه انديشمندان و متفکران بوده است و علت اين امر عدالت و نحوه توزيع آن در بين عوام مي باشد. در تاريخ کشور خودمان نيز متفکران بسياري درباره سياست و نحوه حکمراني پادشاهان بر مردم کتابهاي متعددي نگاشته اند.
حتي گاهي اوقات در تاريخ ايران به پادشاهاني بر مي خوريم که خود واسطه نگارش کتابهايي در علم سياست و کشورداري شده اند. زيرا هميشه، همگان به دنبال حکومتي هستند که مصالح همه در آن رعايت شود. و گاهي اين خواسته ها يا به عبارت بهتر آرزوي انسانها براي رسيدن به يک حکومت آرماني به صورت يک آرمان شهر در آثار متفکران متبلور شده است. پس مي توان گفت کتاب هايي که در زمينه ي سياست نگاشته شده اند بيشتر در دو زمينه مي باشند. برخي از اين کتاب ها سرگذشت هاي پادشاهان و داستانهاي عبرت آميزاميران و بزرگان کشور را در بر دارند، و بعضي از آنان نگارشي تاريخ گونه از رويدادهاي زمان خويش را شامل مي شوند. از جمله ي اين کتاب ها مي توان به کتاب “تاريخ بيهقي” و يا “تاريخ جهانگشا” اشاره کرد. در برخي از اين کتابها نويسندگان خود در صدر امور حضور دارند، نظير تاريخ بيهقي، سياستنامه و قابوس نامه … و برخي ديگر اين گونه نيست و نويسنده از خارج گود به بازگويي تاريخ مي پردازد. از ديدي ديگر کتاب هايي را که در زمينه ي سياست نگاشته شده اند مي توان چنين تقسيم بندي کرد. کتاب هايي که جنبه کاربردي دارند و کتاب هايي که فقط جنبه تئوري مساله را در نظر گرفته اند. دکتر حسن انوري در مقدمه سياستنامه مي نويسد: “معمولاً سياست مدن را به دو بخش تقسيم کرده اند : يکي علم نواميس که از شرايع و احکام مذهبي بحث مي کند، ديگر علم سياست … و اما کتاب هايي را که در علم سياست نوشته اند مي توان به دو دسته تقسيم کرد: نخست کتاب هايي که مطالب آنها بيشتر جنبه نظريه (تئوري) دارد. در اين کتابها با آوردن تعاريف و براهين، بهترين طريقه کشورداري بيان شده است، الا اينکه تکيه بر تعاريف منطقي و براهين عقلي، مولفان اين کتابها را از واقعيات اجتماعي دور انداخته و کتاب هايشان را فاقد ارزش عملي ساخته است.کتابهاي فارابي و ابن سينا و ابن رشد تا حدي چنين اند. و ديگر کتاب هاي است که مطالب آنها مبتني بر سخنان کوتاه و بلند (کلمات قصار و طوال) بزرگان و فرمانروايان و خردمندان آزموده است و در اين کتابها به ارزش علمي قضايا و مسائل بيشتر توجه شده است تا جنبه نظري آنها. کتاب هاي ابن مقفع و جاحظ و نصيحه الملوک غزالي و …سياستنامه خواجه نظام الملک از اين زمره اند.” (مقدمه سياستنامه، 1375: 25) حسن انوري در اين سخن “کليله و دمنه” را در زمره کتب سياسي قرار مي دهد که جنبه عملي اين قضيه در آن مشهود است. اما در ابتدا بايد تعريف درستي از سياست داشته باشيم تا بعد ببينيم آيا مي شود کتاب “کليله و دمنه” را در زمره ي کتب سياسي دانست، آن هم از نوع کتاب هايي که جنبه ي عملي دارند.
دکتر محمد معين واژه ي سياست را چنين معني مي کند: حکم راندن بر رعيت و اداره کردن امور مملکت؛ حکومت کردن و رياست کردن، عدالت و داوري. در دايره المعارف فارسي ( مصاحب) در برابر معني سياست آمده است: علم يا علوم سياسي، علمي که موضوعش مطالعه و تحقيق در ماهيت حکومت و انواع آن پديده ها و تأسيسات سياسي است.
تعدادي نيز در صدد بر آمده اند تا براي آن اقسامي قائل شوند. مثلا دکتر علي پاشا صالح در مقاله اي با عنوان “نکته هايي درباره ي سياستمداري و حقيقت جويي” مي نويسد: ” سياست را که از اقسام حکمت عملي است و راه و روش جهانداري و اداره ي امور اجتماع قدما به چند رشته تقسيم کرده اند: سياست اصحاب (رفتار با ياران و نزديکان)، سياست جسمانيه (آيين تندرستي)، سياست فاضله، سياست مدنيه (آيين کشور داري و اجتماعي)، سياست نفسانيه (تهذيب اخلاق
و پاکسازي نفوس). متأخران از محققان و فلاسفه ي سياسي، سياست را عبارت از يک سلسله مقاصد و اهداف يا آرمانهايي تعريف مي کنند که دولتها براي نيل به آن مي کوشند و يا شيوه ها و نيرنگهايي زيرکانه که بر پايه ي مصالح مادي و دنيوي به جاي اصول عاليه ي اخلاقي براي مديريت امور اجتماعي و انفرادي به کار برده مي شود، و حال آنکه بحکم عقل سليم و طبع کريم وسايل مشروع براي رسيدن به هدف مشروع راه راست يا صراط مستقيم است که روشي است درست و خوش آيند خلاف راه کج يا وسايل نامشروع براي نيل به هدفي مشروع که مردود است و ناپسند. ” ( افشار، 1371: 763-762 )
حال اگر به موضوع اصلي يعني سياست در کتاب “کليله ودمنه ” برگرديم با نگاهي به منبع اصلي اين کتاب يعني “پنجاکيانه” مي بينيم که در مقدمه علت اصلي تدوين کتاب را آموزش آيين سياست مداري و کشورداري مي داند: “راوي اين روايات رنگين، و ناقل اين حکايات شيرين، چنين گويد که اين کتاب را که “پنج آکهيان” يعني “پنج داستان” گويند، از کتب مبسوطه که در علم طوره، و آداب سلاطين و رسم و آيين و سلوک حکام و ملوک تصنيف کرده اند. بشن شرما نام برهمني که به وفور دانش و کمالات از پندتان زمان خود ممتاز بود، انتخاب نموده، آنرا بر پنج داستان دلفريب، مرتب ساخته است.” (خالقداد، 1363: 6).
قضيه از اين قرار است که سه پسر حاکم ولايت دکن کاهل و تنبل بودند و به کسب علم رغبتي نشان نمي دادند. بشن شرما مامور شد که ظرف مدت شش ماه آيين و رسوم ملوک را به آنها آموزش دهد، و براي همين منظور کتاب پنجاکيانه را مي نگارد.
بعدها اين کتاب مورد استفاده برزويه طبيب در نگارش “کليله و دمنه” قرار گرفت. به نحوي که رنگ و بوي سياست و آئين پادشاهي آن ملموس تر است. ابن مقفع نيز تقريباً با همين منظور آن را به عربي برگرداند و بالاخره نصرالله منشي که ملک و پادشاه را سايه آفريدگار بر روي زمين مي داند و معتقد است زمين به نور عدل پادشاهان جمال مي گيرد و با هيبت و شکوه آنان آبادان مي شود و ملک و پادشاه را براي پايداري دين و جامعه ضروري مي داند. (منشي، همان: 4) دست به ترجمه کتاب از عربي به فارسي زد تا پادشاهان با استفاده از نکات موجود در اين کتاب و درک حقيقي آنها بهتر حکمراني کنند. و آن را راهنمايي براي خويش قرار دهند. ملک الشعراي بهار مي نويسد: “اين کتاب از عهد قديم مورد توجه ملوک و بزرگان ايران و عرب بوده است. وقتي جاسوسي از لشگرگاه بهرام چوبين پس از آن که با هرمز خلاف آشکار کرده بود به مداين بازگشت شاهنشاه از وي در ضمن سوال ها پرسيد که بهرام اوقات فراغت را چگونه مي گذراند، آن مرد گفت: بهرام هنگام فراغت در خرگاه به خواندن کليله و دمنه وقت مي گذراند. ” (بهار، 1375: 74) همچنين دکتر زرين کوب در کتاب “نقد ادبي” مي نويسد: ” وقتي به خسرو پرويز خبر آوردند که خصم او بهرام چوبين به خواندن آن مي پردازد خسرو به بندويه و بسطام که هر دو خال او بودند،گفت “از بهرام هرگز چندان که در اين ساعت ترسيدم نترسيده ام که دانسته وي در کليله و دمنه بسيار مي نگرد و کليله خود ادب و راي سنجيده بسيار در بر دارد. و راي و خرد مرد از آنچه در وي هست بيشتر مي کند.” (زرين کوب، 1382: 183 )
اما در کل با توجه به تعاريف داده شده در مورد سياست و مطالعه ي کتاب “کليله و دمنه” با اين ديدمي توان سياست موجود در اين کتاب را اين گونه معرفي کرد: سياست در “کليله ودمنه” سياستي عملي در پي روش صحيح حکم راندن بر رعيت و اداره ي امور مملکت بر پايه ي عدالت و عدالت گستري مي باشد. و به دنبال دست يافتن به تدابير و حيلي است خردمندانه براي مديريت امور اجتماعي و انفرادي به صورتي که سياست موجود در اين کتاب، سياستي منحصر به فرد و مخصوص همين کتاب است. و مزيت آن نسبت به ديگر کتب سياسي اين است که در کتاب “کليله و دمنه” از سياستي سخن به ميان مي آيد که در بعد وسيع آن مي تواند راهنمايي براي ملوک و پادشاهان باشد، و در بعد کوچک مي تواند طريقه زندگي بهتر و برخورد بهتر با جامعه و افراد آن را به هر يک از مردم هديه دهد. “و به حقيقت کان خرد و حصافت و گنج و تجربت و ممارست است، هم سياست ملوک را در ضبط ملک بشنودن آن مدد تواند بود و هم اوساط مردمان را در حفظ ملک از خواندن آن فايده حاصل تواند شد. ” (منشي، 1381: 18) گواه بر عملي بودن قواعد موجود در اين کتاب سخني است از نصر الله منشي که از جمله فضايل کتاب “کليله و دمنه” را اين مي داند که انوشيروان بناي ملک خويش را بر اين کتاب نهاده بود. “و محاسن اين کتاب را نهايت نيست، و کدام فضيلت ازين فراتر که از امّت به امّت و ملّت به ملّت رسيد و مردود نگشت؟ و چون پادشاهي به کسري نوشروان خفّف الله عنه رسيد – که صيت عدل و ر?فت او بر وجه روزگار باقي است و ذکر باس و سياست او در صدور تواريخ مثبت، تا بدان حدّ که سلاطين اسلام را در نيکو کاري بدو تشبيه کنند، و کدام سعادت ازين بزرگتر که پيغامبر او را اين شرف ارزاني داشته است که ولِدتُ في زَمَن المَلک العادل ؟ – انوشروان مثال داد تا آن را به حيلت ها از ديار هند به مملکت پارس آوردند و به زبان پهلوي ترجمه کرد. و بناي کارهاي ملک خويش بر مقتضي آن نهاد و اشارات و مواعظ آن را فهرست مصالح دين و دنيا و نمودار سياست خواصّ و عوامّ شناخت، و آن را در خزاين خويش موهبتي عزيز و ذخيرتي نفيس شمرد، و تا آخر ايّام يزجرد شهريار که آخر ملوک عجم بود بر اين قرار بماند. و چون بلاد عراق و پارس بر دست لشکرهاي اسلام فتح شد و صبح ملّت حقّ بر آن نواحي طلوع کرد ذکر اين کتاب بر أسماع خلفا مي گذشت و ايشان را بدان ميلي و شعفي مي بود تا در
نوبت امير المومنين ابو جعفر منصور بن محمّدبن عليّ بن عبدالله بن العبّاس رضي الله عنهم، که دوم خليفت بوده است از خاندان عمّ مصطفي صلّي الله عليه و رضي عن عمّه، ابن المقفّع آن را از زبان پهلوي به لغت تازي ترجمه کرد، و آن پادشاه را بران اقبالي تمام افتاد و ديگر اکابر امّت بدان اقتدا کردند.” ( منشي، همان: 19) پس مي توان چنين نتيجه گرفت که يکي از مهمترين اهدافي که براي شنيدن داستانهاي کتاب “کليله و دمنه” و گردآوري آنها مي توان ياد کرد راه و رسم کشورداري است. و ساخت معنايي کليت کتاب نيز بيانگر چيزي جز اين نيست.
موضوع ديگري که در اين پايان نامه مي توان به آن پرداخت جامعه شناسي سياسي است. چيزي که به عنوان مقدمه در اين مورد مي شود بيان کرد اين است که شکل حکومتي که کتاب “کليله ودمنه” و به تبع آن برزوي طبيب در پي تبيين آن هستند همان شکل هرمي حکومت و عقيده ي جامعه ي هرمي شکل زمان ساسانيان است، که قاعده ي آن را توده ي مردم عادي تشکيل مي دهند و بالاي هرم را دانشوران. و در رأس آن شاه قرار دارد که به اصطلاح داراي فره ي ايزدي مي باشد. پس ما در ابتدا به بررسي جامعه شناسي سياسي در “کليله و دمنه ” مي پردازيم، و سپس کارکرد هاي مهم کتاب را ذکر مي کنيم که عبارتند از:
1- از کارکردهاي مهم اين کتاب پادشاهي و نحوه برخورد پادشاه با زيردستان و هم چنين مقابله با مشکلات و چاره انديشي هاي مختلف در مواجهه با هر يک مي باشد. همچين مسائل ديگري که مرتبط با اين موضوع هستند، مثل بر گزيدن خدمتکاران و بندگان ناصح و زيرک “که ملک تا اتباع خويش را نيکو نشاسد و براندازه ي راي و روّيت و اخلاص و مناصحت هر يک واقف نباشد از خدمت ايشان انتفاعي نتواند گرفت.” (منشي، همان : 68)
2- مبحث ديگري که در اين پايان نامه به آن پرداخته شده است موضوع برگزيدن وزير از ديدگاه “کليله و دمنه” و نقش وزراي کاردان و ناصح است که در خلال داستانهاي مختلف ويژگيهاي وزير کافي و کاردان را استخراج و بازگو مي کنيم. سعي ما بر اين است که ديدگاههاي متفاوت اين کتاب را در موردوزير بررسي کنيم. مثلاً در باب “بومان و زاغان” نقش وزير و مشاور کاردان را به خوبي نشان مي دهد. و از دو جهت به اين امر مي پردازد. از يک جهت پادشاه زاغان به نصيحت و پيشنهادات وزير کاردان خويش اطمينان مي کند و آنها را به کار مي بندد به پيروزي مي رسد. در طرف مقابل آن پادشاه بومان است که از شنيدن سخنان وزير خود سودي نمي جويد و به آنها توجهي ندارد و همين امر باعث شکست او مي شود.
3- کارکرد مهم ديگر اين کتاب دشمن و به تبع آن جنگ وآداب آن و جهت مقابل آن يعني صلح است که در اين کتاب به خوبي به آن پرداخته شده است. اين که در جنگ ابتدا بايد حريف مقابل را ارزيابي کرد. مثلاً در همين داستان” بومان و زاغان” زاغان براي مقابله با دشمن نيرومند تر ازخود ابتدا آن را ارزيابي و ريشه يابي مي کنند، و با بررسي تمام جوانب امر به مقابله مي پردازند. اينکه در صلح چه مواردي را بايد در نظر داشت، و بررسي کرد آيا اين صلح باعث سرافندگي گروه و جامعه نمي شود؟ و يا به زبان بهتر به زيان نيست؟ و آيا از آن سودي عايد جمع خواهد شد؟ و حتي اين که در صلح با دشمن


دیدگاهتان را بنویسید